Sztuka upamiętniania zmarłych to jedna z trudniejszych form artystycznych. Wybór materiału, styl, wielkość, kroje liter, a zwłaszcza detale na nagrobkach– wszystkie te elementy powinny ze sobą współgrać, tworząc spójną całość.
Czym są detale w sztuce cmentarnej?
Detalami możemy nazwać niewielkie rzeźby, płaskorzeźby, tabliczki, herby, wazony, ornamenty, połączenia różnych materiałów (połączenie szkła lub metalu z naturalnym kamieniem), elementy mozaiki ceramicznej czy złocenia. Każdy styl to inne detale.
Jak było kiedyś?
W przedwojennej Polsce cmentarze wypełniały się małą architekturą z dużą ilością detali. Widać to szczególnie w starej części cmentarza powązkowskiego (dzieła Wacława Szymanowskiego, Bolesława Syrewicza czy Luigi Pamneri) albo Cmentarza Rakowickiego w Krakowie. Stara część tego cmentarza to głównie kaplice grobowe i rzeźbione nagrobki, tworzone w różnych stylach. Znajdują się na nim dzieła pomnikowe i realizacje autorstwa Xawerego Dunikowskiego, Antoniego Madeyskiego, Franciszka Mączyńskiego, Stanisława Odrzywolskiego i innych znanych artystów.
Wielki pomnik czy mały detal?
O wartości pomnika nie świadczy jego wielkość, jednakże kiedyś właśnie tak było. Na wielu starych cmentarzach stoją wysokie rzeźby, które miały podkreślać status osoby zmarłej. Jako ciekawostkę podaję, że pomnik hetmana Jana Tarnowskiego znajdujący się w katedrze w Tarnowie jest najwyższym nagrobkiem w Europie, ma 13 metrów i 80 centymetrów wysokości.
Tego typu okazałe pomniki były swego rodzaju symbolami pozycji społecznej. Wydaje się, że dziś jest zupełnie przeciwnie. Detale są czasami tak dyskretne, że trzeba podejść bardzo blisko. To jednak one najczęściej stanowią o wyjątkowości nagrobka.
Dlaczego detale na nagrobkach są ważne?
Detale na nagrobkach opowiadają ludzkie historie. Dzięki nim poznajemy szczegóły wykonywanego przez osobę zmarłą zawodu, domyślamy się pasji. Czasami detale mówią też o ważnych wydarzeniach z życia, które już zawsze pozostaną nieodkryte dla osób postronnych, ale mówią wszystko tym, którzy pozostali…
Detale na nagrobkach- przykłady
Kiedy chodzimy po cmentarzach, zauważamy na nagrobkach symboliczne nawiązania do historii życia, a czasami też pasji zmarłego. Dlatego też na nagrobkach malarzy często znajdują się palety i pędzle, pisarzy rulony pergaminu i ozdobne pióra, a muzyków skrzypce, klawisze fortepianu albo pojedyncza nuta…
Do ciekawych przykładów należą:
- Nagrobek Marka Grechuty. Postać trzyma w ręce małego konika (nawiązanie do piosenki „Serce”).
- Nagrobek Władysława Nehrebeckiego, reżysera i twórcy filmów animowanych z serii „Bolek i Lolek”. Na nagrobku twórcy zostały wyrzeźbione postacie Bolka i Lolka.
- Nagrobek malarza Edwarda Dwurnika. Wyrzeźbiony jest na nim rysunek polskiego miasteczka, imię, nazwisko i daty. Zaprojektowały go córka Pola z mamą Teresą Gierzyńską.
Symbole na grobach osób duchownych i związanych z Kościołem
Osobną kategorię stanowią detale o charakterze czysto religijnym. Na grobach osób duchownych spotykamy najczęściej symbole związane z Eucharystią (kielich, ornat czy modlitewnik). Na grobach osób związanych z Żywym Różańcem, można spotkać wyrzeźbione różańce albo rzeźby Matki Boskiej Różańcowej. Są to najczęściej niewielkie formy, proste i skromne. Mogą być wykonane z brązu lub wykute bezpośrednio w kamieniu, dzięki czemu zachowują prostotę materiału.
Groby dzieci
Groby dzieci są tak niewielkie, że same mogłyby być detalem. Postać siedzącego lub klęczącego dziecka lub anioła, serce, motywy z ptakami, czy róże, to najczęściej występujące elementy na grobach dzieci.
Detale na nagrobkach- podsumowanie
Celem sztuki sepulkralnej jest stworzenie miejsca sprzyjającego zadumie. Miejsca, które przypomina o zmarłym, ale nie przytłacza zbyt dużą ilością różnorodnych elementów. Dlatego też umiejętnie zaprojektowane detale na nagrobkach są tak ważne. W jednym z kolejnych artykułów opiszemy w jaki sposób w naszej pracowni zamykamy życie w kamieniu.
Podczas tworzenia artykułu wykorzystano:
https://www.it.tarnow.pl/dwa-najwyzsze-w-europie-nagrobki-czyli-ciekawostki-w-tarnowskiej-katedrze/
https://blog.magiawarszawy.pl/fangor-i-dwurnik/
https://businessinsider.com.pl/wiadomosci/powazki-najciekawsze-grobowce/v57m721
